Yazar:
Uzm. Dr. Bulut Demirel

Ankara Atatürk EAH
Acil Tıp Anabilimdalı



Editör:
Prof. Dr. Arzu Denizbaşı

Marmara Üniversitesi Tıp Fakültesi
Acil Tıp Anabilimdalı

PALİTOKSİN’DEN BAŞLAYARAK BAZI TOKSİK MADDELERİN İNCELENMESİ

 

Yaz ayları geliyor ve tropik bölgeler herkesin hayali olarak karşımıza çıkıyor. Peki Hawaii’de denize girmenin gerçekten bu kadar rahatlatıcı olduğu kesin mi?

 

Palitoksin

                  Hawaii adalarının efsanelerine konu olmuş bir toksindir Palitoksin. Ülkemizde çok fazla merak uyandırmadığı ve sıkça görülmediği için ismini duyurmayan Palitoksin, akvaryum içinde mercan yetiştirenleri etkileyerek yurtdışında dikkat çekmiştir. Peki nedir bu Palitoksin? Ne yapar ve etkileri nelerdir? Bir de fikir uçuşmaları ve konu konuyu açar yöntemi ile diğer toksik kimyasallarla nasıl bir bağı vardır?

Palitoksin nedir?

                  Denizde yaşayan özellikle Palythoatoxica ve Pristiterebra türlerinden mercanların ürettiği bir maddedir Palitoksin. Hawaii’de yaşayanlar ‘Öldüren deniz yosunu’ olarak isimlendirmeyi uygun bulmuşlardır ki çok da haksız sayılmazlar. Çünkü Palitoksin çok kuvvetli bir vazokonstrüktördür ve protein yapıda olmayan en toksik ikinci madde olarak literatürde yer almaktadır (birincisi maitotoksin’dir; bu madde hakkında da yazmak lazım). Palitoksin yapı itibari ile yağ asidi yapısındadır, her ne kadar belli canlılarca üretilse de balıklarda da biyomagnifikasyon nedeniyle karşımıza çıkabilmektedir.1982 yılında tanımlanmış olan bu toksin 1994 yılında sentezlenebilmiştir.

Palitoksin’in etki mekanizması ve etkileri           

PalitoksinNa+/K+-ATPaz enzimini Oubain’in (bu madde hakkında da yazmak lazım) bağlandığı bölgeyi çok daha büyük bir afinite ile bağlanmaktadır. Bu bağlanma sonrasında sodyum ve potasyum hücre zarı değişim dengesini bozar ve serbest geçişe neden olur. Farelerde yapılan çalışmalarda oral alım LD50 dozu 767 μg/kg olmasına rağmen inhalasyonla alımda dozu 2 μg/kg’dır. İntravenöz LD50 dozu ise 0.054 μg/kg’dır.

                  Etkilerinden en korkulanı rabdomiyolizdir. Bunun dışında ağızda metalik tat, bulantı, kusma, diare, letarji, bradikardi, böbrek yetmezliği, kas spazmları ve solunum yetmezliği görülmektedir. Ölüm ise miyokardiyal hasar nedeniyle görülür. Aynı zamanda tümör promoter maddeler arasında yer almaktadır.

Şekil 1. Sodyum-Potasyum enziminin şematik görüntüsü

 

Resim 1. Palitoksin’in el üzerindeki etkisi. Akvaryum temizleme sonrasında (http://masna.org/masna-education/palytoxin/ )

VAKALAR

                  2005-2006 yılında Akdeniz’de alglerin oranında aşırı artış nedeniyle İtalya’da salgını görülmüş ve tüm vakalar hastaneye yatırılmıştır. 2018 yılında ise İngiltere’de akvaryum temizleme sırasında solunum yolu ile zehirlenmeler (altı kişi) bildirilmiştir. 2017 yılında ise Palitoksin’e bağlı solunum yetmezliği görülmüştür.

Tedavi

                  Yeterli vaka olmadığı için hayvan çalışmalarının ışığında papaverin gibi vazodilatör etkili kimyasallar antidot olarak önerilmektedir.

Ouabain; İsmi Güzel Kendi Nasıl?

                  Somali dilinde waabaayo olarak isimlendirilen Ouabain, Fransızcada ouabaïo olarak bilinmektedir. Bitki bazlı bir ok zehri olan OuabainAcokantheraschimperiveStrophanthusgratus isimli bitkilerden elde edilir ve bu bitkiler Doğu Afrika’ya özgüdür. Bitkilerin dal ve yaprakları kaynatılarak Ouabain elde edilir ve elde edilen Ouabain kardiyak gliozid özelliktedir. 3.yüzyıldan bu yana üretildiği bilinen Ouabain bir fili devirebilecek dozlarda üretilebildiği ve yerel zehir üreticilerin bu bitkileri ektiği ve topladığı bilinmektedir.

Oubain etki mekanizması ve kullanımı;

                  Ouabain bir kardiyak glikoziddir ve Na+/K+-ATPaz enziminiinhibe eder. Her ne kadar kendisi ok zehri olarak avcılıkta kullanılmış ve ünlenmiş olsa da küçük dozlarda aritmiler ve hipotansiyon tedavisinde kullanılmaktadır. Tıbbi kullanımı son dönemlerde yok denecek kadar azdır fakat spermatozoaların hareketini kısıtladığı için kontraseptif olarak halen geleneksel (!) tıpta kullanılmaktadır.

Bulguları;

                  Kas krampları, düzensiz kardiyak ritim, nöbet, solunum depresyonu gibi diğer kardiyak glikozidler ise zehirlenmelerle benzer etkileri vardır.

Tedavi;

                  Tedavi semptomatiktir.

 

Şekil 2. Acokantheraschimperi’nin görüntüsü.

 

Resim 2. Medikal amaçlı üretilen Ouabain (GoodOldDays)

 

Maitotoksin

                  Gambierdiscustoxicus isimli ateş rengi alglerin (dinoflagellat türleri) ürettiği Maitotoksin ilk olarak bir balık türünde balık zehri olarak değerlendirilmiş fakat yapılan çalışmalarda üretenin algler olduğu belirlenmiştir. Algler tarafından üretilen Maitotoksin en büyük protein ve polisakkarid olmayan maddelerden birisidir. İlk defa total sentezi 1996 yılında yapılmıştır.

Etkisi;

                  Ekstraselüler kalsiyum kanallarını etkiler ve sitozolik kalsiyum oranını arttırmaktadır. Bu sayede hücre ölüm kaskadını çalıştırarak lizise neden olur. İndirekt olarak da kalsiyum bağlan proteazlar olan calpain 1 ve calpain 2’yi aktive eder ve nekroza yol açar. Ve hala tam mekanizması çözülememiş, vaka bildirilmemiş ve zehirlenme yönetimi belli olmayan bir toksindir.

Şekil 3. Kırkayağa benzeyen Maitotoksin’de 32 halka yapısı bulunmaktadır.

 

Referanslar

1.Clayden, Jonathan; Greeves, Nick; Warren, Stuart; Wothers, Peter (2001). OrganicChemistry (1st ed.). Oxford UniversityPress. pp. 19–21. ISBN 978-0-19-850346-0.

2.Forino M, Ciminiello P, et al. (2010). "Palytoxins: A stillhauntingHawaiiancurse". PhytochemistryReviews. 9 (4): 491–500. doi:10.1007/s11101-010-9185-x.

3.http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-oxfordshire-43558736

4.Frelin C &Vanrenterghem C (1995). "Palytoxin -RecentElectrophysiologicalandPharmacologicalEvidenceforSeveralMechanisms of Action". General Pharmacology. 26 (1): 33–37. doi:10.1016/0306-3623(94)00133-8. PMID 7713364.

5.Herbs2000.com,. 'Strophanthus'. N.p., 2015. Web. 8 Apr. 2015.

6.Fürstenwerth H (2010). "Ouabain -TheInsulin of theHeart". Int J ClinPract. 64 (12): 1591–4. doi:10.1111/j.1742-1241.2010.02395.x. PMID 20946265.

7.Cowan T, MD, (2016) Human Heart, CosmicHeart: A Doctor'sQuesttoUnderstand, TreatandPreventCardiovascularDisease, Chap 9, ISBN 9781603586191

8."40 C.F.R.: Appendix A toPart 355—TheList of ExtremelyHazardousSubstancesandTheirThreshold Planning Quantities" (PDF) (July 1, 2008 ed.). Government Printing Office. RetrievedOctober 29, 2011.

9.Neuwinger, HansDieter. AfricanEthanobotany: PoisonsAndDrugs. Weinheim: Chapman&Hall, 1996. Print.