Yazar:
Uzm. Dr. Bulut Demirel

Ankara Atatürk EAH
Acil Tıp Anabilimdalı



Editör:
Prof. Dr. Arzu Denizbaşı

Marmara Üniversitesi Tıp Fakültesi
Acil Tıp Anabilimdalı

NOVICHOK= Toksikoloji alanında haber olarak yeni bir ŞOK

İngiltere (Birleşik Krallık) Başbakanı Theresa May yaptığı açıklama ile eski bir Rus ajanı ve kızının Novichok isimli bir madde ile zehirlendiğini ve öldüklerini belirtti (haber1, haber2).

Novichok

Rusya ve İngiltere arasında gerginliğe neden olan ve karşılıklı elçiliklerin kapatılmasına ve yaptırımlara yol açan durumun nedeni Novichok isimli bir madde olduğu kanıtlandı. Peki nedir bu Novichok isimli son dönemde arama motorlarına sıkça yazılan madde ve ne amaçla üretilmiştir? (Şekil 1; Son bir haftalık Google arama istatistiği) Yaptığım kısa araştırmada ülkemizden sağlam bir bilgiye ulaşamamamız nedeniyle ve son bir haftada dünya genelinde en çok aranan kelimeler arasında bulunması üzerine bu yazının yazılması gerektiğini düşündüm. Umarım beğenerek okursunuz.

Kısaca kimyasal savaş ajanlarının tarihçesi

 

Savaş ya da çatışma amaçlı kullanılan yöntemlerin çoğu fiziksel olsa da bu amaçla geliştirilmiş başka yöntemler de bulunmaktadır. Bunlar arasında nükleer, kimyasal, biyolojik gibi diğer savaş yöntemleri bulunmaktadır. Ve bu yöntemler açık ara daha vahşi ve acımasızdır. İlk kimyasal savaş ajanı olarak bilinen yöntem (yazılı tarihte) ülkemiz sınırları içindedir ve Roma ile Amazon kadınları arasındaki savaşta kullanılan ve halen bölgede zehirlenmesi çok yaygın görülen Grayanotoksin yani ‘Deli Bal’dır. Sözel tarihte ise yılan ve karıncalardan elde edilen zehirlerin hem avlanma hem de savaşma amacıyla kullanılması dünyanın değişik bölgelerinde karşımıza çıkmaktadır.

Kimyasal savaş ajanlarının yaygın bir şekilde kullanılması ise 1. Dünya Savaşı dönemine denk gelmektedir. Bilimde ve kimyadaki gelişmeler sonucunda ilk başta tarım ilacı olarak üretilen Tabun’un çok toksik olması nedeniyle savaş alanlarında kullanılması düşüncesine neden olan ise Ypres, Belçika’daki ilk modern kimyasal savaş ajanı olarak kullanılan Klorin’dir. İkinci dünya savaşında ise Zyklon b olarak bilinen hidrojen siyanid milyonlarca kişinin ölümüne neden olmuştur.

Novichok ise 1970’li yıllarda başlayıp 1993’te sona erdirilen (ya da erdirildiği söylenen) Sovyet Rusya’nın başlattığı Foliant programının bir ürünüdür. Bu programın esas amacı tanımlanamayan, kolay taşınan, etkili ve güvenli bir ajan elde etmekti. Beşten fazla alt grubu olmasına rağmen en bilineni ve denenmiş olanı A-232 (Novichok-5)’tir. Şekil 2’de örnek kimyasal yapı görülmektedir. Kimyasal yapılarına göre organofosfat, organosülfür, organoklorid ve arsenik bazlılar olarak ayrılan kimyasal savaş ajanları içinde Novichokorganofosfat grubunda yer almaktadır. Bu konuda daha detaylı bilgi için Prof. Dr. Arzu Denizbaşı hocamızın yazısını okuyunuz.

Şekil 2’de örnek kimyasal yapı görülmektedir. Novichok ajanı ilk bulunduğu zaman tarihteki en ölümcül madde olarak sunulmuştur. Ki bu konuda haksız değiller çünkü etkisi en korkulan VX savaş ajanından 5-8 kat daha fazladır.

Novichok gaz veya buhar olarak değil, çok ince toz halindedir.

Etkileri ve tedavisi

Ait olduğu organofosfatasetilkolinesteraz inhibitörlerinden olan Novichok, asetilkolinesterazıinhibe ederek asetilkolinin parçalanmasını engeller. Asetilkolin sinir uçlarındaki konsantrasyonunun artmasıyla istemsiz kas kasılmaları görülür ve kardiyak arreste kadar ilerleyebilir. Kısaca diğer organofosfatlara benzer bir etki gösterir.

Önce kendinizi koruyun!

Diğer tüm kimyasal savaş ajanlarında olduğu gibi Novichok zehirlenmesinden şüphelenilen hastaların tedavisi de temel/ileri yaşam desteği ile birlikte maruziyetin sonlandırılması amacıyla kıyafetlerin çıkarılması ve dekontaminasyon gereklidir. Su ve sabunla tüm vücut yıkanmalıdır.

Unutmayın ki kontakt lenslerin çıkarılması ve gözün yıkanması ELZEMDİR!

Erken dönem oksijen desteği verilmelidir ve endikasyon dahilinde mekanik ventilasyon uygulanmalıdır.

Antidot tedavisine en kısa zamanda başlanmalıdır;

            -Atropin

            - Hagedornoksimleri; pralidoksim, obidoksim, dipiroksim (TMB-4), asoksimklorid (HI-6)

Atropin; vermekten çekinmeyin, 1 mg, 2mg,4 mg, 16 mg ihtiyacı olan hastalar olduğu gibi tüm hastane atropin deposunu tüketen hastalarla da karşılaşılmıştır. Diğer yandan Novichok’un ilaçlara dirençli yapısını da unutmamak gerekir.

Hagedornoksimleri; elinizde varsa kullanın.

  • Pralidoksim 1 gr/ampuldür, 1-2 gr 10-20 dakikada IV infüzyon verilir. Eğer gerek duyulursa bir saat sonra tekrarlanır sonrasında 12 saatte bir verilir.
  • Obidoksim; 250 mg’lık ampullerde bulunur, etkiler kayboluncaya kadar verilmesinin ardından 750 mg/gün verilir.
  • Dipiroksim (TMB-4); deneysel-askeri amaçlı
  • AsoksimKlorid (HI-6); deneysel

Bunun dışında diazem’in kullanılabileceği unutulmamalıdır. Novichok ile ilgili yazılarda Combi-Pen ismi ile karşılaşacaksınız; içeriğinde atropin olan (içeriğinde epinefrin olan Epi-Pen benzeri) otoenjektör.

 

Referanslar

  1. Antonijevic, Biljana, andMilos P. Stojiljkovic. "Unequalefficacy of pyridiniumoximes in acuteorganophosphatepoisoning." Clinicalmedicine&research 5.1 (2007): 71-82.
  2. Hoskovcová, Monika, Emil Halámek, andZbyněkKobliha. "Efficacy of 2-PAM, TMB-4, HI-6, andToxogonin in Reactivation of ImmobilizedAcetylcholinesteraseInhibitedbyCompound R-33." Toxicologymechanismsandmethods 17.3 (2007): 161-164.
  3. De Silva, H. J., R. Wijewickrema, and N. Senanayake. "Doespralidoximeaffectoutcome of management in acuteorganophosphoruspoisoning?." TheLancet 339.8802 (1992): 1136-1138.
  4. Pawar, Kirti S., et al. "Continuouspralidoximeinfusionversusrepeatedbolusinjectiontotreatorganophosphoruspesticidepoisoning: a randomisedcontrolledtrial." TheLancet 368.9553 (2006): 2136-2141.
  5. Bajgar, Jiri, et al. "Othertoxicchemicals as potentialchemicalwarfareagents." Handbook of Toxicology of ChemicalWarfareAgents (Second Edition). 2015. 337-345.
  6. Mayor, Susan. "Sixtyseconds on... nerveagents." (2018): k1179.
  7. Balali-Mood, Beeta. "ChemistryandClassification of OP Compounds." Basic andClinicalToxicology of OrganophosphorusCompounds. Springer, London, 2014. 1-23.